Rok 2030 może okazać się przełomowy dla polskiej kolei dalekobieżnej. Po wygaśnięciu obecnej umowy państwa z PKP Intercity rynek ma zostać częściowo otwarty na konkurencję. Nowi operatorzy będą wyłaniani w przetargach, a część połączeń może funkcjonować na zasadach komercyjnych. Zainteresowanie zmianami jest duże — udział w konsultacjach dotyczących przyszłości rynku wzięły 23 podmioty krajowe i zagraniczne.
Konsultacje prowadzone były w ramach projektu Horyzontalnego Rozkładu Jazdy (HRJ), przygotowywanego przez spółkę Port Polska. Ich celem było poznanie oczekiwań potencjalnych przewoźników oraz wypracowanie zasad funkcjonowania rynku po 2030 roku. Rozmowy dotyczyły zarówno przewozów dotowanych przez państwo, jak i połączeń komercyjnych finansowanych wyłącznie ze sprzedaży biletów.
Dziś rynek dalekobieżny w Polsce jest praktycznie zdominowany przez PKP Intercity, które obsługuje około 500 pociągów dziennie. Większość połączeń kategorii TLK i Intercity funkcjonuje dzięki wsparciu budżetowemu, natomiast tylko część połączeń Express InterCity i EIP działa komercyjnie. Prywatni przewoźnicy, tacy jak Leo Express czy RegioJet, mają obecnie marginalny udział w rynku.
W konsultacjach aż 10 przewoźników zadeklarowało zainteresowanie obsługą połączeń finansowanych ze środków publicznych, natomiast 7 podmiotów chce rozwijać przewozy komercyjne. To pokazuje, że polski rynek kolejowy jest postrzegany jako perspektywiczny. Eksperci podkreślają jednak, że samo otwarcie rynku nie wystarczy do pojawienia się silnej konkurencji. Kluczowe będą stabilne i przewidywalne warunki działania.
Jednym z najważniejszych postulatów przewoźników jest stworzenie długoterminowego harmonogramu przetargów. Operatorzy oczekują jasnych informacji dotyczących terminów postępowań, zakresu tras oraz długości kontraktów. Przewidywalność ma znaczenie także dla połączeń komercyjnych, ponieważ obecne decyzje o otwartym dostępie do infrastruktury wydawane są maksymalnie na pięć lat, a procedury bywają długotrwałe.
Przewoźnicy zwracają również uwagę na problem ograniczonego dostępu do danych przewozowych. Brak informacji o historycznych potokach pasażerskich utrudnia nowym podmiotom przygotowanie konkurencyjnych ofert i daje przewagę operatorom już obecnym na rynku.
Istotnym zagadnieniem pozostaje także dostęp do nowoczesnego taboru. Według uczestników konsultacji pojazdy kupowane przy wykorzystaniu środków unijnych, w tym finansowania z Krajowego Planu Odbudowy, powinny być dostępne dla wszystkich operatorów na równych zasadach. Zdaniem przewoźników właśnie dostęp do taboru może przesądzić o konkurencyjności przyszłych ofert.
W dyskusji pojawiły się również propozycje modeli hybrydowych, łączących przewozy komercyjne z dotowanymi. Część tras mogłaby funkcjonować bez wsparcia publicznego na najbardziej rentownych odcinkach, natomiast mniej popularne fragmenty byłyby współfinansowane przez państwo. Rozważane są także tzw. postoje synergiczne, czyli dopłaty do zatrzymywania się pociągów komercyjnych w wybranych miejscowościach.
Zdaniem przedstawicieli projektu HRJ doświadczenia państw takich jak Czechy, Niemcy czy Szwecja pokazują, że konkurencja może obniżyć koszty dopłat do przewozów nawet o 20–30 proc. Dzięki temu możliwe byłoby uruchamianie większej liczby połączeń, zakup nowoczesnego taboru oraz zwiększenie liczby miejsc dla pasażerów.
Projekt Horyzontalnego Rozkładu Jazdy ma być rozwijany również po 2030 roku. W czerwcu ma zostać opublikowana jego aktualizacja dla roku 2035, uwzględniająca rozwój kolei dużych prędkości i planowaną linię „Y”, która połączy Warszawę, Łódź, Poznań i Wrocław. Równolegle trwają także prace nad nowym planem transportowym oraz projektem Zintegrowanej Sieci Kolejowej realizowanym wspólnie z PKP Polskie Linie Kolejowe.
Otwarcie rynku kolejowego ma być nie celem samym w sobie, lecz sposobem na poprawę jakości podróży i rozwój całego systemu transportowego. To, czy po 2030 roku na polskich torach rzeczywiście pojawi się większa konkurencja, będzie zależeć przede wszystkim od decyzji państwa i stworzenia stabilnych warunków dla nowych operatorów.
