Decyzją Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków historyczny układ urbanistyczny ulicy Kruczej (na odcinku od ul. Pięknej do al. Jerozolimskich) został, ze względu na posiadane wartości historyczne, artystyczne i naukowe, objęty ochronę konserwatorką poprzez wpis do rejestru zabytków nieruchomych.
Historyczny układ urbanistyczny ulicy Kruczej na odcinku od ul. Pięknej do al. Jerozolimskich położony w Warszawie, dzielnica Śródmieście został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych decyzją Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dn. 30 marca 2025 r. Postępowanie o wpis do rejestru zabytków było przeprowadzone z urzędu, w związku z wnioskiem organizacji społecznej Obrońcy Zabytków Warszawy Stowarzyszenie Zwykłe.
W uzasadnieniu decyzji Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków wskazał, że „Objęty postępowaniem układ urbanistyczny jest wyjątkową realizacją w skali Warszawy. Jego trzonem jest ulica wytyczona pod koniec XVIII w. na podmokłych terenach, w bezpośrednim sąsiedztwie ulicy Brackiej i tzw. Drogi Królewskiej. Do 2 poł. XIX w. ułatwiała komunikację na linii północ-południe pomiędzy równoległymi do siebie ulicami Nowogrodzką, Żurawią, Wspólną, Hożą, Wilczą i Piękną, wzdłuż których wznoszono zabudowę mieszkaniową oraz tworzono ogrody. Pierwszą zasadniczą zmianę przyniósł ruch budowlany zapoczątkowany w 3 ćwierci XIX w., który przyspieszył parcelację oraz zabudowę działek. Wznoszone w tym czasie kamienice odzwierciedlały ówczesny kanon estetyczny oraz możliwości architektoniczne. Większość wznoszonych w tym czasie obiektów to kamienice 4- i 5-kondygnacyjne w układzie zamkniętym, jednopodwórzowe, z przejazdem bramnym, o bogatym detalu architektonicznym na elewacjach. Świadectwem tej fazy zabudowy ulicy są zachowane przedwojenne kamienice przy ul. Kruczej 3 (1882-1883), ul. Nowogrodzkiej 15 (1883-1884), ul. Kruczej 13 / Wilczej 17 (1889-1890), ul. Nowogrodzkiej 10 (1892-1893), ul. Kruczej 47A (1902-1903).
Pomimo częściowych uszkodzeń (m.in. usunięcie detalu architektonicznego, rozbiórki części oficyn, wtórnych podziałów historycznych parceli), zachowują one cechy charakterystyczne dla zabudowy tego czasu oraz odzwierciedlają przedwojenną skalę i formę zabudowy ul. Kruczej, parcelację, a także przebieg zachodniej pierzei ulicy. Działania wojenne, a w szczególności niezwykle intensywne walki w czasie Powstania Warszawskiego, pożary i bombardowania doprowadziły do znacznego zniszczenia historycznej zabudowy. Po zakończeniu II wojny światowej odgruzowano ulicę nie zdecydowano się jednak na odbudowę kamienic.
Drugą fazą zabudowy ul. Kruczej były lata 1947-1960, kiedy zrealizowano drugą po Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej kompleksowo zaprojektowaną koncepcję urbanistyczną o charakterze propagandowym wykorzystującą przedwojenne ciągi komunikacyjne. Projekt przebudowy ul. Kruczej był konsekwencją powojennych dyskusji oraz koncepcji przebudowy stolicy, z których najważniejszą był projekt Macieja Nowickiego zakładający stworzenie usytuowanej w centrum Warszawy tzw. dzielnicy ministerialnej z gmachami administracyjno-rządowymi i partyjnymi. Pomimo że idea ta nie została w pełni zrealizowana, ze względu na wznoszone w kolejnych latach budynki ulica Krucza zyskała miano tzw. osi ministerialnej […]. Wznoszone w latach 1947-1960 gmachy administracyjne i użyteczności publicznej zaprojektowane zostały przez czołowych architektów tego czasu. Były to realizacje m.in. Stanisława Bieńkuńskiego i Stanisława Rychłowskiego (ul. Krucza 28, 36), Jana Knothe, Stanisława Jankowskiego, Jana Grabowskiego z zespołem (ul. Wspólna 30/Żurawia 19/31/ Krucza 33/39), Zbigniewa Karpińskiego i T. Zielińskiego (ul. Krucza 16/22), Stanisława Kolendo (ul. Krucza 24/26) czy Mieczysława Pipreka i Jerzego Kowarskiego (ul. Krucza 38/42).
Skala i rozmach zabudowy wpisywały się w koncepcję urbanistyczną ulicy, która zaprojektowana została jako ważny i reprezentacyjny ciąg komunikacyjny pomiędzy Marszałkowską Dzielnicą Mieszkaniową a Al. Ujazdowskimi […]”.
Jednocześnie informujemy, że decyzja wpisu do rejestru nie rozstrzyga kwestii związanych z przebudową ulicy, a zieleń była i jest istotnym elementem kompozycji objętego ochronę układu urbanistycznego. Ze względu na wpis planowane prace remontowe będą musiały uzyskać aprobatę Stołecznego Konserwatora Zabytków, z uwagi na podział kompetencji.
